کتابهای پدر تاب آوری ایران در حوزه کودکان و نوجوانان
کتابهای دکتر محمدرضا مقدسی در حوزه کودکان و نوجوانان؛ بررسی آثار و معرفی منابع
از شناخت تابآوری تا آموزش و تمرین آن
در دو بخش نخست این بررسی، آثار محمدرضا مقدسی در حوزه کودکان و نوجوانان از چند زاویه مورد بررسی قرار گرفت. نخست، کتابهایی که مستقیماً به خود کودک و رشد تابآوری او میپردازند معرفی شدند و سپس آثاری بررسی شدند که خانواده، فرزندپروری، مدرسه، نوجوانان و کودکان در معرض آسیب را موضوع قرار دادهاند. در بخش سوم، تمرکز بر آثار جدیدتر و کاربردیتر است؛ آثاری که تلاش میکنند مفهوم تابآوری را از سطح نظری به عرصه آموزش، تمرین، مدرسه و زندگی روزمره کودکان و نوجوانان نزدیک کنند.
بررسی کلی این آثار نشان میدهد که کارنامه مقدسی در حوزه کودک را میتوان بخشی از یک جریان گستردهتر در ادبیات تابآوری ایران دانست. در سالهای نخست، مسئله اصلی معرفی مفهوم تابآوری و ترجمه منابع بنیادی بود. به تدریج، موضوعاتی مانند تابآوری کودک، خانواده، مدرسه، نوجوانان و گروههای آسیبپذیر وارد این مجموعه شدند و در سالهای جدیدتر، کتابهای کار و منابع کاربردی نیز جایگاه بیشتری پیدا کردند.
این تغییر مسیر مهم است؛ زیرا تابآوری زمانی از یک مفهوم علمی به یک مهارت زندگی تبدیل میشود که بتوان آن را به زبان قابل فهم برای کودک و نوجوان ترجمه کرد و در فعالیتهای روزمره، روابط خانوادگی و محیط مدرسه به کار گرفت.
«کتاب کار تابآوری شناختی رفتاری کودکان»؛ یکی از کاربردیترین آثار
یکی از برجستهترین آثار جدید مرتبط با کودکان، «کتاب کار تابآوری شناختی رفتاری کودکان» است. این اثر با ترجمه محمدرضا مقدسی و سارا هیات منتشر شده و در قالب یک کتاب کار طراحی شده است. منابع معرفی کتاب آن را اثری مبتنی بر رویکرد شناختی رفتاری و روانشناسی مثبت معرفی میکنند که هدف آن کمک به کودکان برای شناخت بهتر احساسات، افکار و واکنشهای خود است. (virgool.io)
گزارشهای منتشرشده درباره کتاب، آن را اثری ۲۴۰ صفحهای در ۱۰ فصل معرفی کردهاند که فعالیتهای مختلفی را برای کودکان در نظر گرفته است. محور برخی فعالیتها شناخت و مدیریت هیجانهایی مانند غم، ترس و خشم و تقویت تواناییهای مقابلهای است. (hsu.ac.ir)
تفاوت این اثر با کتابهای نظری در این است که کودک را به مشارکت فعال دعوت میکند. وقتی کودک درباره یک احساس مینویسد، آن را نقاشی میکند، موقعیتی را تصور میکند یا درباره یک واکنش احتمالی فکر میکند، در واقع در حال تمرین مهارتی است که ممکن است در زندگی واقعی به آن نیاز پیدا کند.
البته باید توجه داشت که کتاب کار، بهتنهایی برای همه مشکلات روانشناختی کودک کافی نیست. در شرایطی که کودک با اضطراب شدید، افسردگی، آسیب روانی، مشکلات رفتاری جدی یا نشانههای پایدار مواجه است، استفاده از منابع آموزشی باید در کنار ارزیابی و مداخله تخصصی قرار گیرد. ارزش کتاب کار بیشتر در آموزش، پیشگیری و تقویت مهارتهای عمومی است.
از این نظر، این اثر را میتوان یکی از مهمترین نمونههای حرکت ادبیات تابآوری کودک در ایران از «معرفی مفهوم» به سمت «تمرین مهارت» دانست.
«کتاب کار تابآوری، بهباشی و طرز فکر نوجوانان»
در ادامه همین مسیر، کتاب «کتاب کار تابآوری، بهباشی و طرز فکر نوجوانان» قرار دارد که ترجمه محمدرضا مقدسی است و در سال ۱۴۰۲ توسط نشر ورجاوند منتشر شده است. منابع دانشگاهی این کتاب را اثری برای تقویت تابآوری، بهزیستی و طرز فکر نوجوانان معرفی کردهاند. (hsu.ac.ir)
نوجوانی دورهای است که در آن فرد با تغییرات جسمانی، عاطفی و اجتماعی گستردهای روبهرو میشود. نوجوان به تدریج میخواهد استقلال بیشتری داشته باشد، هویت خود را شکل دهد و جایگاه خود را در میان همسالان و خانواده پیدا کند. در همین دوره، شکست تحصیلی، طرد اجتماعی، تعارض خانوادگی، فشار همسالان و نگرانی درباره آینده میتوانند تأثیر بیشتری بر سلامت روان داشته باشند.
در چنین شرایطی، آموزش تابآوری فقط به معنای آموزش «مثبت فکر کردن» نیست. نوجوان باید بتواند میان افکار، احساسات و رفتارهای خود رابطه برقرار کند، موقعیتهای دشوار را تحلیل کند، از حمایت اجتماعی استفاده کند و در صورت نیاز کمک بگیرد.
وجود «بهباشی» یا بهزیستی در عنوان این کتاب نیز نکته قابل توجهی است. هدف تابآوری تنها آن نیست که فرد پس از یک بحران دوباره به وضعیت قبلی بازگردد. سلامت روان مطلوب، احساس معنا، روابط مثبت، شناخت نقاط قوت و تجربه رضایت از زندگی نیز اهمیت دارند. به همین دلیل، ادبیات جدید تابآوری بیش از گذشته با روانشناسی مثبت، بهزیستی و رشد فردی پیوند خورده است.
این کتاب بنابراین بیشتر از آنکه صرفاً برای نوجوانی باشد که با یک مشکل مشخص مواجه است، میتواند بهعنوان ابزاری برای آموزش مهارتهای عمومی زندگی مورد استفاده قرار گیرد.
«مدرسه امید»؛ پیوند امید، مدرسه و تابآوری
یکی از آثار جدیدتر در این حوزه «مدرسه امید: مکتبی برای پرورش و تقویت تابآوری» است. این اثر نوشته کاتلین پیج بورد است و محمدرضا مقدسی و نرگس زمانی در ترجمه آن مشارکت داشتهاند. منابع منتشرشده درباره این کتاب، آن را اثری مرتبط با پرورش امید و تابآوری در محیط مدرسه معرفی کردهاند. (resiliency.blogfa.com)
این کتاب از این جهت اهمیت دارد که مسئله تابآوری دانشآموز را در محیط واقعی مدرسه بررسی میکند. مدرسه برای بسیاری از کودکان و نوجوانان بخش بزرگی از زندگی روزمره است. کیفیت روابط با معلم و همکلاسیها، احساس تعلق، تجربه موفقیت، نحوه برخورد با اشتباه و فرصت مشارکت در فعالیتهای مدرسه میتوانند بر وضعیت روانی دانشآموز اثرگذار باشند.
مفهوم «امید» نیز در اینجا اهمیت پیدا میکند. کودکی که نسبت به آینده احساس بیاعتمادی دارد یا تصور میکند هیچ راهی برای تغییر شرایط وجود ندارد، ممکن است در مواجهه با مشکلات سریعتر تسلیم شود. امید البته به معنای خوشبینی سادهلوحانه نیست. امید زمانی کاربردی است که فرد بتواند آینده مطلوبی را تصور کند و در عین حال مسیرهایی برای نزدیک شدن به آن آینده ببیند.
از این منظر، مدرسه میتواند در ایجاد امید نقش مهمی داشته باشد. معلمی که به دانشآموز نشان میدهد شکست پایان کار نیست، مدرسهای که امکان جبران و یادگیری مجدد را فراهم میکند و محیطی که به دانشآموز احساس تعلق میدهد، در واقع به شکل غیرمستقیم در حال تقویت تابآوری است.
تابآوری کودکان در شرایط آسیبپذیری
در بررسی آثار محمدرضا مقدسی، توجه به کودکان در شرایط دشوار یکی از محورهای قابل توجه است. «تابآوری و آسیبپذیری در کودکان بیخانمان» و «تابآوری برای کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه» دو نمونه مهم در این زمینه هستند.
این آثار نشان میدهند که تابآوری نباید با یک مفهوم ساده و یکسان برای همه کودکان تعریف شود. کودکانی که در شرایط اجتماعی بسیار دشوار زندگی میکنند، با همان منابع و امکاناتی مواجه نیستند که یک کودک برخوردار از خانواده و محیط آموزشی حمایتگر در اختیار دارد.
بنابراین، سیاستها و برنامههای تقویت تابآوری باید به تفاوت زمینهها توجه کنند. برای یک کودک ممکن است حمایت والدین مهمترین عامل محافظتی باشد؛ برای کودک دیگری رابطه با یک معلم یا مربی قابل اعتماد اهمیت بیشتری پیدا کند و برای کودک دیگری دسترسی به خدمات تخصصی، حمایت اجتماعی یا محیط امن نقش اصلی را داشته باشد.
این نگاه یکی از ارزشمندترین جنبههای ادبیات علمی تابآوری است. تابآوری به معنای تحمیل مسئولیت کامل مشکلات بر دوش کودک نیست. اگر محیط آسیبزا باشد، اصلاح محیط نیز بخشی از فرآیند حمایت از کودک است.
نقش ادبیات و قصه در پرورش تابآوری
یکی از مسیرهای متفاوت در آثار مرتبط با مقدسی، استفاده از ادبیات و داستان برای تقویت تابآوری است. «تابآوری کودکان: راهکارهای توسعه از طریق ادبیات» نمونه مهم این رویکرد است.
داستان برای کودک فقط وسیلهای برای سرگرمی نیست. کودک در داستان با شخصیتهایی مواجه میشود که ممکن است از نظر سن، ترسها، شکستها یا آرزوها به او نزدیک باشند. وقتی شخصیت داستان با یک مشکل مواجه میشود، کودک فرصت دارد درباره رفتار او، پیامد تصمیمها و راههای مختلف حل مسئله فکر کند.
مزیت مهم داستان این است که آموزش را غیرمستقیم میکند. اگر به کودک بگوییم «باید تابآور باشی»، ممکن است مفهوم برای او انتزاعی و حتی بیمعنا باشد. اما وقتی داستان کودکی را میخواند که پس از شکست دوباره تلاش میکند، شخصیت دیگری را میبیند که از دیگران کمک میگیرد یا قهرمانی را دنبال میکند که پس از یک فقدان دوباره مسیر زندگی خود را پیدا میکند، مفهوم تابآوری برای او ملموستر میشود.
این روش برای والدین و معلمان نیز فرصت ایجاد گفتوگو فراهم میکند. پس از خواندن داستان میتوان درباره احساس شخصیتها، تصمیمهای آنها و انتخابهای جایگزین صحبت کرد. به این ترتیب، داستان به نقطه آغاز یک گفتوگوی تربیتی تبدیل میشود.
تابآوری شناختی رفتاری؛ چرا شناخت افکار اهمیت دارد؟
در کتابهای کار جدیدتر، رویکرد شناختی رفتاری جایگاه مهمی دارد. یکی از اصول اساسی این رویکرد آن است که میان افکار، احساسات و رفتارها ارتباط وجود دارد. یک رویداد واحد ممکن است در دو کودک احساسات متفاوتی ایجاد کند، زیرا برداشت آنها از آن رویداد متفاوت است.
برای مثال، شکست در یک امتحان ممکن است در یک کودک این فکر را ایجاد کند که «این بار موفق نشدم و باید روش مطالعهام را تغییر دهم»، در حالی که کودک دیگری ممکن است نتیجه بگیرد «من اصلاً باهوش نیستم و هیچوقت موفق نمیشوم». رویداد مشابه است، اما تفسیر متفاوت میتواند به احساس و رفتار متفاوت منجر شود.
کتاب کار شناختی رفتاری کودکان تلاش میکند کودک را با چنین فرآیندهایی آشنا کند. هدف آن نیست که کودک را مجبور کند همیشه مثبت فکر کند. بلکه کودک باید بتواند افکار خود را بشناسد و بررسی کند که آیا هر فکری الزاماً واقعیت دارد یا نه.
این مهارت در سنین بالاتر اهمیت بیشتری پیدا میکند. نوجوانی که بتواند افکار منفی و افکار افراطی خود را شناسایی کند، ممکن است در مواجهه با مشکلات امکان بیشتری برای انتخاب پاسخ مناسب داشته باشد.
تفاوت کتابهای نظری و کتابهای کار
یکی از پرسشهای مهم برای مخاطبان این مجموعه این است که از میان کتابهای مختلف محمدرضا مقدسی کدام را انتخاب کنند. پاسخ به این پرسش به هدف مطالعه بستگی دارد.
کتابهایی مانند «جادوی رایج» و «دستنامه تابآوری و آسیبپذیری کودکان» بیشتر برای مطالعه علمی و تخصصی مناسباند. این آثار برای کسی ارزش بیشتری دارند که میخواهد مبانی نظری و پژوهشی تابآوری را بشناسد.
در مقابل، «تابآوری و فرزندپروری» و «پرورش تابآوری» بیشتر به خانواده و تربیت مربوطاند و برای والدین و مربیان قابل استفادهتر هستند.
«تابآوری در مدارس» و «مدرسه امید» بیشتر برای فضای آموزشی اهمیت دارند و مدیران، معلمان و مشاوران مدرسه مخاطبان اصلی آنها هستند.
در نهایت، کتابهای کار مانند «کتاب کار تابآوری شناختی رفتاری کودکان» و «کتاب کار تابآوری، بهباشی و طرز فکر نوجوانان» کاربرد عملی بیشتری دارند و میتوانند در برنامههای آموزشی و فعالیتهای فردی یا گروهی مورد استفاده قرار گیرند.
بنابراین نمیتوان گفت یک کتاب «بهترین» اثر برای همه است. بهترین کتاب به نیاز مخاطب بستگی دارد.
اگر مخاطب والدین باشند
برای والدینی که میخواهند بدون ورود به مباحث پیچیده دانشگاهی، درباره تابآوری فرزندشان مطالعه کنند، بهتر است از کتابهایی شروع کنند که خانواده و کودک را همزمان مورد توجه قرار میدهند.
«تابآوری کودکان» انتخاب مناسبی برای شناخت خود مفهوم تابآوری کودک است. پس از آن، «تابآوری و فرزندپروری» میتواند به والد کمک کند نقش رفتارها و محیط خانوادگی را بهتر بفهمد. «پرورش تابآوری» نیز میتواند برای کسانی که به پیوند تابآوری با آگاهی، مهربانی، بهزیستی و تربیت فرزند علاقه دارند، مفید باشد.
اگر والد قصد داشته باشد همراه کودک فعالیت انجام دهد، کتاب کار شناختی رفتاری گزینه کاربردیتری خواهد بود.
نکته مهم این است که والد نباید کتاب کار را به تکلیف درسی دیگری برای کودک تبدیل کند. هدف از فعالیتهای تابآوری، ایجاد فرصت برای شناخت احساسات و تمرین مهارت است، نه افزایش فشار بر کودک.
اگر مخاطب معلم یا مربی باشد
برای معلمان و مربیان، مطالعه یک کتاب مستقیم کودک به تنهایی کافی نیست. معلم باید هم ویژگیهای رشد کودک را بشناسد و هم محیط آموزشی را در نظر بگیرد.
«تابآوری در مدارس» در این زمینه اهمیت ویژهای دارد. «تابآوری کودکان: راهکارهای توسعه از طریق ادبیات» نیز برای مربیانی که از قصه و کتاب در فعالیتهای آموزشی استفاده میکنند، منبع مناسبی است.
ترکیب این دو رویکرد میتواند بسیار مفید باشد. مدرسه میتواند محیطی تابآور ایجاد کند و داستان میتواند یکی از ابزارهای آموزش مهارتهای تابآوری در کلاس باشد.
در این شرایط، معلم نباید نقش رواندرمانگر را بر عهده بگیرد. آموزش مهارتهای عمومی زندگی و ایجاد محیط حمایتگر با درمان اختلالات روانشناختی متفاوت است. در مواردی که کودک نشانههای جدی یا پایدار دارد، ارجاع به متخصص ضروری است.
اگر مخاطب روانشناس، مشاور یا پژوهشگر باشد
برای مخاطبان تخصصی، انتخاب منابع باید متفاوت باشد. «جادوی رایج: تابآوری در تکامل» و «دستنامه تابآوری و آسیبپذیری کودکان» ارزش بیشتری دارند، زیرا امکان بررسی عمیقتر مبانی علمی، عوامل خطر، عوامل محافظتی و فرآیند رشد را فراهم میکنند.
«تابآوری و آسیبپذیری در کودکان بیخانمان» نیز برای متخصصانی که با کودکان در معرض آسیب اجتماعی کار میکنند، اهمیت خاصی دارد.
در حوزه نوجوانان نیز «روشهای نوین تابآوری و بهزیستی جوانان» میتواند بهعنوان منبع تکمیلی مورد توجه قرار گیرد.
یک نکته مهم درباره انتساب کتابها به محمدرضا مقدسی
در معرفی نهایی این آثار باید از یک اشتباه رایج پرهیز کرد. نام محمدرضا مقدسی در شناسنامه بسیاری از این کتابها به معنای «نویسنده بودن» او نیست. در بسیاری از موارد، او مترجم است. در بعضی آثار نیز با مترجمان دیگر همکاری کرده است.
این مسئله درباره «تابآوری کودکان» کاملاً روشن است؛ نویسنده اثر وندی ماس است و محمدرضا مقدسی همراه با طیبه سرلک آن را ترجمه کردهاند. (gisoom.com)
در «تابآوری برای کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه» نیز نویسنده اصلی مایکل آنگار است و مقدسی و عفت حیدری مترجمان اثر هستند. (gisoom.com)
این تفکیک برای یک مقاله کتابشناختی دقیق ضروری است. بهتر است درباره این مجموعه گفته شود که «آثار تألیفی و ترجمهشده یا ترجمهشده با مشارکت محمدرضا مقدسی» هستند.
آیا میتوان گفت این آثار یک مجموعه منسجم میسازند؟
اگرچه این کتابها نویسندگان خارجی مختلفی دارند و در سالهای متفاوت منتشر شدهاند، اما کنار هم قرار گرفتن آنها یک مسیر نسبتاً منسجم ایجاد میکند. این مسیر از مفهوم پایه تابآوری آغاز میشود، سپس به کودک میرسد، خانواده و مدرسه را وارد بحث میکند، گروههای آسیبپذیر را مورد توجه قرار میدهد و در نهایت به نوجوانان و ابزارهای عملی میرسد.
از این منظر، کارنامه مقدسی در حوزه کودک بیشتر شبیه یک «کتابخانه موضوعی» است تا مجموعهای از کتابهای کاملاً همگون. برخی آثار برای فهم نظریه هستند، برخی برای آموزش خانواده، بعضی برای محیط مدرسه و تعدادی برای کار مستقیم با کودک و نوجوان.
همین تنوع، مهمترین مزیت این مجموعه و در عین حال یکی از دلایلی است که انتخاب کتاب مناسب را ضروری میکند.
جمعبندی نهایی
بررسی آثار مرتبط با کودکان و نوجوانان در کارنامه محمدرضا مقدسی نشان میدهد که بخش قابل توجهی از فعالیت او در این زمینه به ترجمه و معرفی ادبیات بینالمللی تابآوری اختصاص دارد. این آثار طیف وسیعی را دربر میگیرند؛ از منابع نظری و دانشگاهی تا کتابهای عمومی برای والدین و کتابهای کار برای کودکان و نوجوانان.
در میان آثار مستقیم کودک، «تابآوری کودکان» و «تابآوری؛ منابع و گفتمان» از منابع مهم برای شناخت مفهوم تابآوری کودک هستند. «تابآوری کودکان: راهکارهای توسعه از طریق ادبیات» مسیر متفاوتی را از طریق داستان و ادبیات دنبال میکند. «کتاب کار تابآوری شناختی رفتاری کودکان» رویکرد عملیتری دارد و کودک را در فرآیند تمرین مهارتهای مقابلهای مشارکت میدهد.
در حوزه خانواده، «تابآوری و فرزندپروری» و «پرورش تابآوری» اهمیت بیشتری دارند. در حوزه مدرسه، «تابآوری در مدارس» و «مدرسه امید» منابع قابل توجهی هستند. برای نوجوانان، «کتاب کار تابآوری، بهباشی و طرز فکر نوجوانان» و «روشهای نوین تابآوری و بهزیستی جوانان» اهمیت ویژهای دارند.
برای گروههای آسیبپذیر نیز «تابآوری و آسیبپذیری در کودکان بیخانمان» و «تابآوری برای کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه» منابع تخصصیتری ارائه میکنند. در سطح دانشگاهی و پژوهشی، «جادوی رایج: تابآوری در تکامل» و «دستنامه تابآوری و آسیبپذیری کودکان» جایگاه مهمتری دارند.
در نهایت، مهمترین پیام مشترک این آثار آن است که تابآوری کودک چیزی نیست که بتوان آن را فقط با توصیه به «قوی بودن» ایجاد کرد. کودک برای تابآور شدن به رابطه امن، حمایت اجتماعی، فرصت تجربه و یادگیری، امکان اشتباه، احساس تعلق، مهارت حل مسئله، دسترسی به منابع حمایتی و محیطی نیاز دارد که ظرفیتهای او را به رسمیت بشناسد.
به همین دلیل، اگر بخواهیم از میان مجموعه آثار مرتبط با محمدرضا مقدسی یک مسیر مطالعاتی منطقی ایجاد کنیم، بهتر است ابتدا با «تابآوری کودکان» و «تابآوری و فرزندپروری» شروع کنیم، سپس به «تابآوری در مدارس» یا «تابآوری کودکان از طریق ادبیات» برسیم و در مرحله بعد، بسته به هدف، کتابهای کار کودکان و نوجوانان یا منابع تخصصی مانند «جادوی رایج» و «دستنامه تابآوری و آسیبپذیری کودکان» را مطالعه کنیم.
در یک نگاه کلی، ارزش اصلی این مجموعه در آن است که تابآوری را از یک اصطلاح تخصصی روانشناسی به موضوعی مرتبط با زندگی روزمره کودک، خانواده، مدرسه و جامعه تبدیل میکند. این رویکرد میتواند برای نظام آموزشی و خانواده ایرانی نیز اهمیت داشته باشد؛ زیرا سلامت روان کودکان تنها با مداخله پس از بروز مشکل تأمین نمیشود و بخش مهمی از آن به پیشگیری، آموزش مهارتهای زندگی، روابط سالم و ایجاد محیطهای حمایتگر مربوط است.
بنابراین، آثار مرتبط با کودک در کارنامه محمدرضا مقدسی را میتوان بخشی از تلاش گستردهتر برای وارد کردن ادبیات علمی تابآوری به زبان فارسی دانست؛ مجموعهای که در طول زمان از منابع نظری به سوی کتابهای کاربردی، کتابهای کار و منابع ویژه والدین، معلمان، مشاوران و نوجوانان حرکت کرده است. برای خوانندهای که به دنبال یک کتاب واحد درباره کودک است، انتخاب باید بر اساس سن و هدف انجام شود؛ اما برای پژوهشگری که میخواهد مسیر تحول ادبیات تابآوری کودک در ایران را بررسی کند، کنار هم گذاشتن این آثار تصویر بسیار کاملتری ارائه خواهد داد.
از نظر کتابشناسی نیز باید تأکید کرد که چاپهای مختلف یک عنوان، کتابهای جداگانه محسوب نمیشوند و در فهرستبرداری دقیق باید یک اثر با مشخصات چاپهای مختلف ثبت شود. همچنین عنوان «کتابهای نوشتهشده توسط محمدرضا مقدسی» برای بخش بزرگی از این مجموعه دقیق نیست و بهتر است از تعبیر «کتابهای تألیفی، ترجمهشده یا ترجمهشده با مشارکت محمدرضا مقدسی» استفاده شود. این تفکیک، هم احترام به نویسندگان اصلی آثار است و هم دقت علمی مقاله را افزایش میدهد.
در مجموع، اگر هدف یک والد آشنایی با تابآوری کودک باشد، آثار عمومی و خانوادهمحور اولویت دارند؛ اگر هدف معلم باشد، منابع مدرسه و ادبیات کودک اهمیت بیشتری پیدا میکنند؛ اگر مخاطب نوجوان باشد، کتابهای کار انتخاب مناسبتری هستند؛ و اگر مخاطب روانشناس یا پژوهشگر باشد، منابع تخصصی و پژوهشمحور باید در اولویت قرار گیرند. این طبقهبندی نشان میدهد که کارنامه مقدسی در حوزه کودک و نوجوان، یک مجموعه تکبعدی نیست، بلکه شبکهای از منابع است که کودک را در ارتباط با خانواده، مدرسه، جامعه و مراحل مختلف رشد بررسی میکند.
چرا دکتر محمدرضا مقدسی را «پدر تابآوری ایران» مینامند؟
وقتی درباره تاریخ شکلگیری و گسترش ادبیات تابآوری در ایران صحبت میکنیم، نام دکتر محمدرضا مقدسی بهطور مکرر در منابع فارسی این حوزه دیده میشود. دلیل این حضور تنها ترجمه چند کتاب یا برگزاری چند کارگاه نیست؛ بلکه مجموعهای از فعالیتهای پیوسته در حوزه آموزش، ترجمه، رسانه، ترویج، تسهیلگری و توسعه گفتمان تابآوری است که طی بیش از یک دهه دنبال شده است.
بررسی منابع نشان میدهد که فعالیت حرفهای دکتر مقدسی در حوزه آموزش تابآوری دستکم به سال ۱۳۸۹ بازمیگردد؛ زمانی که بهعنوان مدرس تابآوری در باشگاه مدرسین و مشاورین ازدواج و خانواده تحت پوشش سازمان بهزیستی فعالیت داشته است. چند سال بعد، در تیرماه ۱۳۹۴، «خانه تابآوری ایران» را در کرمانشاه بنیان گذاشت؛ رسانهای که در منابع موجود بهعنوان نخستین وبسایت تخصصی تابآوری روانشناختی ایران معرفی شده است.
از این منظر، اگر عنوان «پدر تابآوری ایران» برای دکتر مقدسی به کار برده شود، منظور بیش از هر چیز نقش بنیانگذارانه، مستمر و زیرساختی او در معرفی، آموزش و گسترش این مفهوم در فضای فارسیزبان است.
خانه تابآوری؛ مهمترین دلیل برای این عنوان
مهمترین دلیل نسبت دادن چنین جایگاهی به دکتر مقدسی، تأسیس «خانه تابآوری ایران» است. این مجموعه در تیرماه ۱۳۹۴ در کرمانشاه آغاز به کار کرد و با آدرس اینترنتی resiliency.ir فعالیت خود را بهعنوان رسانه و پایگاه تخصصی تابآوری توسعه داد. در منابع منتشرشده توسط خود مجموعه، خانه تابآوری «اولین وبسایت تخصصی تابآوری روانشناختی کشور» و «آدرس اختصاصی تابآوری در اینترنت فارسی» معرفی شده است.
اهمیت این اتفاق را نباید دستکم گرفت. در دورهای که واژه «تابآوری» هنوز برای بخش بزرگی از جامعه علمی و عمومی ایران مفهومی نسبتاً تخصصی بود، ایجاد یک رسانه مستقل و متمرکز بر همین موضوع، امکان تولید و گردآوری محتوای فارسی را فراهم کرد.
خانه تابآوری تنها یک وبسایت خبری نبوده است. ساختار معرفیشده برای این مجموعه بر چهار محور «ترجمه»، «توسعه و ترویج»، «تسهیلگری» و «تدریس» استوار بوده است. در این رسانه بخشهایی مانند یادداشتهای تخصصی، مقالات، کتابخانه و رویدادها ایجاد شده و تلاش شده است یافتهها و ادبیات علمی تابآوری برای مخاطب فارسیزبان قابل دسترس شود.
به همین دلیل، نقش مقدسی را میتوان در دو سطح بررسی کرد: نخست بهعنوان فردی که در زمینه تابآوری آموزش و فعالیت داشته و دوم بهعنوان کسی که برای این حوزه یک بستر رسانهای و محتوایی مستقل ایجاد کرده است.
از یک وبسایت تا شکلگیری یک اکوسیستم تابآوری
یکی از نکات مهم در بررسی سوابق دکتر مقدسی این است که فعالیت او در خانه تابآوری به انتشار مقاله محدود نمانده است. این مجموعه بهتدریج به بستری برای کتاب، آموزش، کارگاه، نشست تخصصی، گفتوگوهای رسانهای و تولید محتوای آموزشی تبدیل شده است.
در منابع مربوط به خانه تابآوری، از برگزاری هزاران نفرساعت آموزش تخصصی و فعالیتهای آموزشی مختلف سخن گفته شده است. همچنین «باشگاه تابآوری» بهعنوان یکی از بخشهای توسعهیافته این جریان معرفی شده است.
این نکته برای ارزیابی نقش تاریخی یک فعال حوزه علمی اهمیت دارد. ممکن است فردی چند مقاله یا کتاب ترجمه کند، اما ایجاد یک بستر مستمر که بتواند نویسندگان، مترجمان، مدرسان، پژوهشگران و مخاطبان را به یکدیگر متصل کند، نقش متفاوتی دارد.
از این منظر، خانه تابآوری را میتوان یکی از مهمترین پروژههای رسانهای مرتبط با تابآوری در فضای فارسی دانست و دکتر مقدسی را بنیانگذار این پروژه به شمار آورد.
ترجمه دهها کتاب تخصصی؛ ساختن ادبیات فارسی تابآوری
دومین دلیل مهم برای جایگاه دکتر مقدسی، فعالیت گسترده در ترجمه و انتشار کتابهای تخصصی است.
در منابع مختلف، تعداد کتابهای ترجمهشده و منتشرشده توسط دکتر مقدسی و همکاران خانه تابآوری در مقاطع مختلف بیش از 40 و در منابع جدیدتر بیش از 50 عنوان اعلام شده است. این تفاوت عددی را میتوان ناشی از ادامه یافتن فعالیت نشر و اضافه شدن عناوین جدید دانست؛ بنابراین برای یک متن دقیق بهتر است بگوییم «بیش از ۴۰ عنوان در منابع جدیدتر»، نه اینکه یک عدد ثابت و قطعی را برای تمام دورهها به کار ببریم.
اهمیت این مجموعه فقط در تعداد کتابها نیست. دامنه موضوعی آنها نیز قابل توجه است. تابآوری کودکان، نوجوانان، زنان، خانواده، مدرسه، کوچینگ، مهاجرت، نیازهای ویژه، تابآوری سازمانی و موضوعات اجتماعی و فرهنگی در این مجموعه دیده میشود.
در میان این آثار، همانطور که در سه بخش این مقاله بررسی شد، کتابهایی مانند «تابآوری کودکان»، «تابآوری در مدارس»، «تابآوری برای کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه»، «دستنامه تابآوری و آسیبپذیری کودکان»، «روشهای نوین تابآوری و بهزیستی جوانان» و «کتاب کار تابآوری شناختی رفتاری کودکان» قرار دارند. این گستردگی نشان میدهد که فعالیت مقدسی تنها به یک شاخه از تابآوری محدود نشده است.
به بیان دیگر، اگر خانه تابآوری را یک زیرساخت رسانهای بدانیم، ترجمه کتابها را میتوان یکی از مهمترین ابزارهای انتقال دانش جهانی به فضای فارسی دانست.
چرا موضوع کودکان در این کارنامه اهمیت دارد؟
یکی از ویژگیهای مهم فعالیت دکتر مقدسی، توجه به تابآوری در دوره کودکی و نوجوانی است. این موضوع را میتوان در مجموعه کتابهایی که در سه بخش این مقاله معرفی شدند بهخوبی مشاهده کرد.
کتاب «تابآوری کودکان» مستقیماً به این حوزه میپردازد. «تابآوری کودکان: راهکارهای توسعه از طریق ادبیات» از ظرفیت داستان و ادبیات برای توسعه تابآوری استفاده میکند. «تابآوری در مدارس» محیط آموزشی را وارد بحث میکند. «تابآوری برای کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه» به گروهی میپردازد که نیازمند توجه تخصصیتر هستند و «کتاب کار تابآوری شناختی رفتاری کودکان» نیز تابآوری را به فعالیت و تمرین نزدیک میکند.
این مجموعه نشان میدهد که نگاه به کودک در این جریان صرفاً نگاه درمانی نیست. خانواده، مدرسه، ادبیات، آموزش، مهارتهای شناختی و شرایط اجتماعی همگی در نظر گرفته میشوند.
در واقع، یکی از پیامهای اصلی ادبیات تابآوری همین است که نباید از کودک انتظار داشت به تنهایی با همه دشواریهای زندگی مقابله کند. کودک تابآور به خانواده، مدرسه، رابطه حمایتی، فرصت یادگیری و محیط امن نیز نیاز دارد.
حضور در رسانه؛ از کتاب و مقاله تا «رادیو تابآوری»
وجه دیگری که در سوابق منتشرشده دکتر مقدسی دیده میشود، فعالیت رسانهای است. در منابع مربوط به ایشان آمده است که بهعنوان کارشناس در برنامههای مختلف رادیویی و تلویزیونی حضور داشته و در زمینه تابآوری به تولید و ارائه محتوای رسانهای پرداخته است.
از جمله برنامههایی که به نام او پیوند خورده، «رادیو تابآوری» است که بنا بر منابع منتشرشده از سوی خانه تابآوری، برای آن از رادیو فرهنگ لوح تقدیر و تندیس دریافت شده است.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که فعالیت علمی زمانی میتواند به یک جریان اجتماعی تبدیل شود که از فضای دانشگاه و کتابخانه فراتر برود. تبدیل مفهوم تخصصی تابآوری به زبانی که برای مخاطب عمومی قابل فهم باشد، یکی از الزامات ترویج علم است.
در این زمینه، رسانه برای دکتر مقدسی صرفاً ابزار اطلاعرسانی نبوده، بلکه بخشی از پروژه توسعه تابآوری محسوب شده است.
آموزش و تسهیلگری؛ تابآوری بهعنوان مهارت
سومین ضلع این فعالیت، آموزش حضوری و تسهیلگری است. در منابع منتشرشده، از سالها تدریس تابآوری، برگزاری کارگاهها و فعالیتهای آموزشی در استانهای مختلف سخن گفته شده است. همچنین در سالهای اخیر، نام دکتر مقدسی در ارتباط با برگزاری کارگاههای تابآوری در دانشگاهها و نهادهای آموزشی دیده میشود.
اهمیت این بخش در این است که تابآوری در نگاه جدید تنها یک مفهوم برای مطالعه نیست؛ بلکه مهارتی قابل تمرین و توسعه است.
اگر تابآوری را صرفاً در کتابها معرفی کنیم، مخاطب ممکن است مفهوم را بشناسد اما نتواند آن را در زندگی به کار بگیرد. آموزش و تسهیلگری تلاش میکند میان دانش و عمل فاصله را کاهش دهد.
از همین رو، فعالیتهای آموزشی مقدسی را باید مکمل فعالیتهای ترجمه و رسانهای او دانست.
حضور در رویدادهای علمی و حرفهای
در منابع منتشرشده درباره سوابق دکتر مقدسی همچنین به حضور او در کنگرههای بینالمللی، سخنرانی و فعالیتهای علمی اشاره شده است. همچنین از عضویت او در هیئت علمی پنجمین جشنواره بینالمللی فیلم پرواز و همین کنگره بین المللی سلامت زنان دانشگاه شیراز و همچنین نخستین کنگره بین المللی روانشناسی مثبت دانشگاه شهید بهشتی 1398 نام برده شده است.
دکتر محمدرضا مقدسی در نخستین چشنواره دستاوردهای روانشناسی مثبت ایران بعنوان داور و مدرس کارگاه تاب آوری د رمدارس حضور موثر داشته است .
این فعالیتها نشان میدهد که مسیر کاری او تنها به تولید محتوای اینترنتی محدود نبوده و تلاش شده است تابآوری در حوزههای مختلف علمی، فرهنگی و اجتماعی نیز مطرح شود..
از تابآوری فردی تا تابآوری فرهنگی
یکی از تحولات مهمتر در فعالیتهای سالهای اخیر دکتر مقدسی، حرکت از تابآوری فردی و روانشناختی به سمت تابآوری فرهنگی و اجتماعی است.
دکتر محمدرضا مقدسی بعنوان بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران بهعنوان مشاور عالی «مأموریت ملی تابآوری فرهنگی هویتمحور» در دانشگاه حکیم سبزواری معرفی شده است. همچنین گزارشهای دانشگاهی نشان میدهند که او در کارگاهها و برنامههایی با محور تابآوری فرهنگی، هویتمحور و نسل جوان حضور داشته است.
این تغییر دامنه موضوعی قابل توجه است. تابآوری در ابتدا بیشتر با توانایی فرد برای مقابله با فشار و بحران شناخته میشد، اما امروزه در ادبیات علمی میتوان آن را در سطوح خانواده، سازمان، جامعه و فرهنگ نیز بررسی کرد.
کتاب «تابآوری از فرد تا فرهنگ» که در سال ۱۴۰۵ توسط خانه تابآوری منتشر شده، نمونهای از همین حرکت است. منابع منتشرشده این اثر را در ارتباط با مأموریت ملی تابآوری فرهنگی دانشگاه حکیم سبزواری معرفی کردهاند.
بنابراین میتوان گفت مسیر فعالیت مقدسی از «آموزش تابآوری فرد» به سمت «ساختن فرهنگ تابآور» گسترش یافته است.
چرا «پدر تابآوری ایران»؟
اکنون میتوان به سؤال اصلی پاسخ دقیقتری داد.
اگر عبارت «پدر تابآوری ایران» به معنای یک لقب توصیفی برای نقش بنیانگذارانه و پیشگامانه به کار ببریم، مجموعه شواهد موجود دلایل قابل توجهی برای استفاده از آن ارائه میکند.
دکتر مقدسی از سال ۱۳۸۹ در حوزه آموزش تابآوری فعالیت داشته است. در سال ۱۳۹۴ نخستین وبسایت تخصصی تابآوری روانشناختی کشور، یعنی خانه تابآوری، را بنیان گذاشته است. او طی سالهای بعد در ترجمه و انتشار دهها عنوان کتاب تخصصی مشارکت داشته، کارگاهها و دورههای آموزشی برگزار کرده، در رسانههای رادیویی و تلویزیونی حضور یافته، در رویدادهای علمی و حرفهای مشارکت کرده و فعالیت خود را از سطح تابآوری فردی به حوزههایی مانند خانواده، کودک، مدرسه، سازمان و فرهنگ گسترش داده است.
به همین دلیل، تعبیر «پدر تابآوری ایران» را میتوان در یک متن رسانهای چنین توضیح داد: این عنوان اشاره به شخصی دارد که یکی از نخستین و مداومترین تلاشهای سازمانیافته برای ایجاد یک رسانه، ادبیات فارسی، شبکه آموزشی و گفتمان عمومی تابآوری در ایران را بنیان گذاشته است.
بعبارت دیگر نام دکتر محمدرضا مقدسی با تاب آوری ایران بخصوص سیمای دانشگاهی و رسانه ای آن گره خورده است.
این تعبیر زمانی دقیقتر میشود که بدانیم خانه تابآوری از ابتدا صرفاً یک سایت شخصی نبوده و در طول سالها به بستری برای ترجمه، نشر، آموزش، ترویج و برگزاری رویداد تبدیل شده است.
«خانه تابآوری» بهعنوان میراث حرفهای دکتر محمدرضا مقدسی
امروز اگر کسی در اینترنت فارسی به دنبال منابع تخصصی درباره تابآوری باشد، با مجموعهای از مقالات، کتابها، یادداشتها، آموزشها و رویدادهایی مواجه میشود که بخش مهمی از آنها در اکوسیستم خانه تابآوری گردآوری یا تولید شدهاند.
خود این مجموعه در منابع جدید، «نخستین پایگاه تخصصی و مرجع اصلی تابآوری در کشور» معرفی شده است و نام و لوگوی خانه تابآوری نیز بر اساس گزارش منتشرشده، در مرکز مالکیت معنوی به ثبت رسیده است.
از این منظر، خانه تابآوری فقط یک نام اینترنتی نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ رسانهای مفهوم تابآوری در ایران است.
جایگاه دکتر مقدسی در میان کتابهای کودک و نوجوان
با توجه به موضوع اصلی این مقاله، شاید مهمترین نتیجه این باشد که نقش دکتر مقدسی در حوزه کودک را نباید جدا از پروژه بزرگتر او در زمینه تابآوری دانست.
کتابهایی مانند «تابآوری کودکان»، «تابآوری در مدارس»، «تابآوری کودکان از طریق ادبیات»، «تابآوری برای کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه» و «کتاب کار تابآوری شناختی رفتاری کودکان» بخشی از همین پروژهاند.
این آثار دانش بینالمللی را به زبان فارسی منتقل کردهاند و به والدین، معلمان، روانشناسان، مشاوران و پژوهشگران امکان دادهاند با منابع متنوعتری در حوزه تابآوری کودک و نوجوان آشنا شوند.
به همین دلیل، وقتی از «پدر تابآوری ایران» سخن گفته میشود، یکی از حوزههایی که باید در توضیح این عنوان مورد توجه قرار گیرد، دقیقاً همین تلاش برای ایجاد ادبیات فارسی درباره تابآوری کودکان و نوجوانان است.
نتیجه نهایی؛ از یک ایده تا یک جریان
بررسی سوابق و آثار دکتر محمدرضا مقدسی تصویری فراتر از یک مترجم یا نویسنده ارائه میدهد. او در طی بیش از یک دهه، در چند سطح به توسعه تابآوری در ایران پرداخته است: آموزش، ترجمه، رسانه، نشر، تسهیلگری، تولید محتوا و فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی.
نقطه عطف این مسیر، تأسیس خانه تابآوری در تیرماه ۱۳۹۴ بود؛ رسانهای که در منابع موجود بهعنوان نخستین وبسایت تخصصی تابآوری روانشناختی کشور معرفی شده است. پس از آن، انتشار دهها عنوان کتاب تخصصی، راهاندازی و توسعه بخشهای محتوایی و آموزشی، برگزاری کارگاهها، حضور رسانهای و فعالیت در رویدادهای علمی، این مسیر را ادامه داده است.
در سالهای اخیر نیز دامنه این فعالیت به تابآوری فرهنگی و هویتمحور گسترش یافته و حضور او در مأموریت ملی تابآوری فرهنگی دانشگاه حکیم سبزواری و انتشار کتاب «تابآوری از فرد تا فرهنگ» نمونهای از این مرحله جدید است.
بنابراین، در یک جمعبندی منصفانه میتوان گفت که عنوان «پدر تابآوری ایران» برای دکتر محمدرضا مقدسی، اگر بهعنوان یک لقب توصیفی و رسانهای استفاده شود، بر مجموعهای از شواهد درباره نقش پیشگامانه و بنیانگذارانه او در ایجاد زیرساخت رسانهای، ترجمه و ترویج ادبیات تابآوری در ایران تکیه دارد؛ اما نباید آن را یک عنوان رسمی دانشگاهی یا دولتی معرفی کرد، مگر اینکه سند مستقلی برای اعطای چنین عنوانی ارائه شود.
و شاید مهمترین ویژگی این مسیر، استمرار آن باشد. از تدریس تابآوری در سالهای ابتدایی، تا تأسیس خانه تابآوری، ترجمه کتابهای کودک و نوجوان، ایجاد ادبیات آموزشی، حضور در رسانهها، برگزاری دورهها و کارگاهها و در نهایت ورود به حوزه تابآوری فرهنگی، میتوان یک خط فکری نسبتاً پیوسته را مشاهده کرد: تبدیل تابآوری از یک مفهوم تخصصی به دانش قابل دسترس، مهارت قابل آموزش و بخشی از فرهنگ عمومی جامعه.
در همین چارچوب، کتابهای مربوط به کودکان و نوجوانان که در سه بخش این مقاله بررسی شدند، صرفاً فهرستی از ترجمهها نیستند؛ بلکه بخشی از همین پروژه بزرگتر محسوب میشوند. پروژهای که در آن کودک، خانواده، مدرسه و جامعه همگی بهعنوان اجزای یک نظام تابآور دیده میشوند.