کتابهای دکتر محمدرضا مقدسی در حوزه کودکان و نوجوانان
کتابهای دکتر محمدرضا مقدسی پدر تاب آوری ایران در حوزه کودکان و نوجوانان؛ بررسی آثار و معرفی منابع
وقتی درباره تابآوری کودکان، نوجوانان و خانواده سخن میگوییم، یکی از نامهایی که در سالهای اخیر در فضای علمی و آموزشی ایران بیش از گذشته دیده میشود، دکتر محمدرضا مقدسی است. فعالیتهای او در زمینه تابآوری، علاوه بر آموزش، پژوهش و ترویج این مفهوم، بخش قابل توجهی از ادبیات تخصصی این حوزه را نیز دربر گرفته است. مقدسی بهعنوان مدیر و مؤسس خانه تابآوری ایران، در معرفی و ترجمه شماری از آثار بینالمللی مرتبط با تابآوری نقش داشته و منابعی را در اختیار روانشناسان، مشاوران، مددکاران اجتماعی، معلمان، والدین و پژوهشگران ایرانی قرار داده است. منابع موجود، از بیش از ۳۰ و در منابع جدیدتر از بیش از ۴۰ عنوان کتاب در کارنامه او سخن گفتهاند که بخشی از آنها مستقیماً به کودکان، نوجوانان و خانواده اختصاص دارند.
با این حال، برای بررسی دقیق آثار او باید یک نکته مهم را در نظر گرفت. همه کتابهایی که نام محمدرضا مقدسی در شناسنامه آنها دیده میشود، تألیف مستقل او نیستند. در بخش قابل توجهی از این آثار، مقدسی مترجم است و نویسنده اصلی، پژوهشگر یا نویسندهای از خارج از ایران است. در برخی دیگر نیز او همراه با یک یا چند مترجم دیگر در ترجمه اثر مشارکت داشته است. بنابراین، عنوان دقیقتر برای معرفی این مجموعه آن است که از «آثار تألیفی و ترجمهشده محمدرضا مقدسی در حوزه کودکان و نوجوانان» سخن بگوییم، نه اینکه همه آنها را کتابهای نوشتهشده توسط او بدانیم.
این تمایز از نظر کتابشناسی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ارزش یک ترجمه خوب در انتقال دانش معتبر به زبان فارسی، با ارزش تألیف مستقل متفاوت است. در عین حال، نقش مترجم در انتخاب و انتقال منابع تخصصی نیز میتواند در شکلگیری ادبیات یک حوزه در کشور بسیار مهم باشد. فعالیت مقدسی در حوزه تابآوری کودکان را میتوان از همین منظر بررسی کرد.
تابآوری کودک؛ موضوع مشترک بخش مهمی از آثار
بخش عمده کتابهای مرتبط با کودک در کارنامه محمدرضا مقدسی حول یک مفهوم اصلی یعنی «تابآوری» شکل گرفتهاند. تابآوری در ادبیات جدید روانشناسی به معنای مصون بودن از مشکلات یا نداشتن تجربههای دشوار نیست. کودک تابآور نیز کودکی نیست که هیچگاه نترسد، غمگین نشود، شکست نخورد یا تحت تأثیر فشارهای زندگی قرار نگیرد. مسئله اصلی، توانایی سازگاری، بازیابی، یادگیری و ادامه مسیر رشد در مواجهه با دشواریهاست.
این نگاه در آثار مختلفی که مقدسی ترجمه کرده، از زوایای متفاوت دنبال میشود. برخی کتابها به خود کودک توجه دارند، برخی نقش خانواده را بررسی میکنند، بعضی مدرسه را بهعنوان محیط رشد تابآوری مورد توجه قرار میدهند و تعدادی نیز بر کودکان در شرایط خاص، مانند کودکان بیخانمان یا کودکان و نوجوانان دارای نیازهای ویژه، تمرکز دارند.
به همین دلیل، اگر مجموعه آثار او را یکجا بررسی کنیم، با یک کتابخانه نسبتاً منسجم درباره تابآوری کودک روبهرو میشویم؛ کتابخانهای که از مباحث نظری آغاز میشود، به خانواده و مدرسه میرسد و در سالهای اخیر به کتابهای کار و منابع کاربردی برای کودکان و نوجوانان نیز گسترش پیدا کرده است.
«تابآوری؛ منابع و گفتمان»؛ راهنمایی برای تقویت تابآوری در کودکان
یکی از عناوین مهم این مجموعه، کتاب «تابآوری؛ منابع و گفتمان» با عنوان فرعی «راهنمایی برای تقویت تابآوری در کودکان، تقویت روحیه انسانی» است. این اثر از جمله کتابهایی است که مستقیماً بر کودکان تمرکز دارد و هدف آن ارائه تصویری قابل استفاده از مفهوم تابآوری و راههای تقویت آن است.
اهمیت این کتاب در آن است که تابآوری را صرفاً بهعنوان یک ویژگی درونی کودک بررسی نمیکند. در رویکردهای جدید تابآوری، محیط اطراف کودک اهمیت فراوانی دارد. خانواده، مدرسه، دوستان، مربیان و حتی کیفیت رابطه کودک با بزرگسالان میتوانند بر توانایی او برای کنار آمدن با دشواریها اثر بگذارند. بنابراین تقویت تابآوری کودک تنها به آموزش چند مهارت فردی محدود نمیشود، بلکه مستلزم ایجاد محیطی حمایتگر و فرصتهایی برای تجربه موفقیت، تعلق، مسئولیت و حل مسئله است.
این کتاب را میتوان از منابع پایه برای آشنایی با نگاه جدید به تابآوری کودکان دانست. برای والدین و مربیانی که میخواهند از سطح توصیههای کلی درباره «قوی بودن کودک» فراتر بروند، چنین رویکردی اهمیت دارد. کودک برای تابآور شدن به حمایت نیاز دارد، اما حمایت به معنای حذف همه مشکلات از زندگی او نیست. محیط تربیتی باید به کودک فرصت دهد با دشواریهای متناسب با سن خود مواجه شود و به تدریج راههای مقابله با آنها را بیاموزد.
«تابآوری کودکان»؛ نگاهی مستقیم به رشد و سازگاری کودک
یکی از مهمترین کتابهای این مجموعه، «تابآوری کودکان» نوشته وندی ال. ماس است که با ترجمه محمدرضا مقدسی و طیبه سرلک در ایران منتشر شده است. اطلاعات کتابشناختی موجود، چاپ نخست آن را مربوط به سال ۱۳۹۸ و چاپ دوم را مربوط به سال ۱۴۰۰ نشان میدهد. چاپ دوم ۱۴۰ صفحه دارد و در رده روانشناسی کودک و مباحث مربوط به سازگاری و رفتار کودک قرار گرفته است.
این کتاب از آن جهت اهمیت دارد که موضوع تابآوری را مستقیماً در بستر کودکی بررسی میکند. در واقع، پرسش اساسی این دسته از منابع آن است که چرا برخی کودکان در برابر شرایط دشوار، عملکرد سازگارانهتری نشان میدهند و چه عواملی میتواند به رشد این توانایی کمک کند.
در نگاه علمی به تابآوری، کودک یک موجود منفعل نیست که صرفاً باید از سوی بزرگسالان «محافظت» شود. کودک در فرآیند رشد، مهارتهایی را یاد میگیرد که به او کمک میکنند با ناکامی، تغییر، تعارض، ترس، فشار و مشکلات زندگی روبهرو شود. البته میزان و نوع این تجربهها باید با مرحله رشدی کودک متناسب باشد. مواجهه بیش از اندازه با فشار میتواند آسیبزا باشد، اما حذف کامل دشواریها نیز الزاماً به رشد توانایی سازگاری منجر نمیشود.
اهمیت کتاب «تابآوری کودکان» در همین چارچوب قابل فهم است. این اثر برای کسانی که میخواهند مفهوم تابآوری را در سطح کودک بهتر بشناسند، منبعی مستقیمتر از بسیاری از کتابهای عمومی تابآوری است. به همین دلیل میتوان آن را یکی از گزینههای مناسب برای والدین، مربیان، مشاوران مدارس و دانشجویان حوزه کودک دانست.
«تابآوری کودکان: راهکارهای توسعه از طریق ادبیات»
یکی دیگر از آثار بسیار قابل توجه در این مجموعه، کتاب «تابآوری کودکان: راهکارهای توسعه از طریق ادبیات» نوشته مری هامفری است که محمدرضا مقدسی، عفت حیدری و بهناز کازرونیزند آن را به فارسی ترجمه کردهاند. منابع کتابشناختی این اثر، موضوعاتی مانند تربیت اخلاقی در دوره ابتدایی، انعطافپذیری و تابآوری، ادبیات کودک و نوجوان و فعالیتهای آموزشی کتابخانهای را برای آن ثبت کردهاند.
این کتاب از یک جهت با سایر منابع تابآوری کودکان تفاوت دارد. در اینجا ادبیات و داستان فقط وسیله سرگرمی نیست، بلکه بهعنوان یک ابزار تربیتی و آموزشی مورد توجه قرار میگیرد. کودک از طریق داستان با شخصیتهایی روبهرو میشود که با ترس، شکست، فقدان، تنهایی، تعارض و مشکلات مختلف مواجه میشوند و برای عبور از آنها تلاش میکنند.
داستان میتواند به کودک اجازه دهد بدون اینکه مستقیماً در معرض یک موقعیت واقعی قرار بگیرد، آن موقعیت را تجربه کند. کودک ممکن است هنگام خواندن داستان با شخصیت اصلی همذاتپنداری کند، احساسات او را بشناسد و درباره تصمیمهایش فکر کند. همین فرآیند میتواند زمینهای برای گفتوگو درباره احساسات، انتخابها و راههای مقابله با دشواریها ایجاد کند.
محمدرضا مقدسی نیز در سخنان خود درباره تابآوری کودکان، بر اهمیت قصه و داستان تأکید کرده و داستان را ابزاری جذاب برای توسعه تابآوری دانسته است. از دیدگاه او، مسیر پرچالش قهرمانان داستانها میتواند بستری برای آموزش غیرمستقیم مفهوم تابآوری باشد.
از این منظر، «تابآوری کودکان: راهکارهای توسعه از طریق ادبیات» برای معلمان دوره ابتدایی، مربیان، کتابداران کودک، والدین و متخصصانی که از داستان در آموزش یا مداخلات کودک استفاده میکنند، اهمیت ویژهای دارد.
از نظریه به تمرین؛ «کتاب کار تابآوری شناختی رفتاری کودکان»
یکی از جدیدترین و کاربردیترین آثار کودک در این مجموعه، «کتاب کار تابآوری شناختی رفتاری کودکان» است. این اثر نوشته کارن باروک فلدمن و ربکا کومیزیو است و با ترجمه محمدرضا مقدسی و سارا هیات منتشر شده است. گزارشهای منتشرشده درباره این کتاب نشان میدهند که اثر با هدف تقویت تابآوری کودکان و بر اساس رویکرد درمان شناختی رفتاری و روانشناسی مثبت طراحی شده است.
اهمیت این کتاب در شکل آن نیز نهفته است. اینجا با یک کتاب نظری صرف مواجه نیستیم، بلکه با یک «کتاب کار» روبهرو هستیم. کتاب کار به کودک امکان میدهد مفاهیم را از طریق فعالیت و تمرین دنبال کند. طبق اطلاعات منتشرشده، این کتاب ۲۴۰ صفحه و ۱۰ فصل دارد و فعالیتهایی را در اختیار کودک قرار میدهد که به او کمک میکنند با احساسات خود ارتباط بهتری برقرار کند و در مواجهه با هیجانهایی مانند غم، ترس و خشم، مهارتهای مقابلهای بیشتری به دست آورد.
این تفاوت بسیار مهم است. بسیاری از کتابهای روانشناسی برای بزرگسالان نوشته شدهاند و درباره کودک صحبت میکنند، اما کتاب کار میکوشد خود کودک را وارد فرآیند یادگیری کند. کودک در چنین رویکردی فقط شنونده توصیههای والد یا معلم نیست، بلکه باید فکر کند، احساس خود را بشناسد، موقعیتهای مختلف را بررسی کند و درباره پاسخهای خود تمرین داشته باشد.
از این رو، این کتاب میتواند برای مشاوران مدارس، روانشناسان کودک، والدین و مربیانی که قصد دارند تمرینهای ساختاریافتهای برای تقویت مهارتهای مقابلهای کودکان داشته باشند، منبع کاربردیتری باشد.
البته استفاده از هر کتاب کار روانشناختی باید متناسب با سن، شرایط فردی و نیازهای کودک انجام شود. کتاب کار جایگزین ارزیابی تخصصی یا درمان حرفهای در موارد جدی نیست، اما میتواند در آموزش مهارتهای عمومی و پیشگیری، ابزار مفیدی باشد.
«تابآوری برای کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه»
یکی از حوزههای مهم در میان آثار مرتبط با کودک، توجه به کودکانی است که به دلیل شرایط جسمی، روانی، رشدی یا اجتماعی، نیازهای ویژهای دارند. کتاب «تابآوری برای کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه» اثر مایکل آنگار، با ترجمه محمدرضا مقدسی و عفت حیدری منتشر شده است. منابع کتابشناختی نیز محمدرضا مقدسی و عفت حیدری را بهعنوان مترجمان اثر ثبت کردهاند.
این کتاب نگاه مهمی را دنبال میکند: اگر میخواهیم تابآوری کودک را افزایش دهیم، نباید فقط از خود کودک انتظار تغییر داشته باشیم. گاهی لازم است محیط اطراف او نیز تغییر کند. خانواده، مدرسه، خدمات اجتماعی، نظام سلامت و متخصصانی که با کودک کار میکنند، همگی بخشی از محیط رشد او هستند.
در معرفی این اثر آمده است که مایکل آنگار با استفاده از پژوهشها و مطالعات موردی نشان میدهد چرا باید محیطهای پیرامون کودکان را به نفع آنها تغییر داد و همچنین مجموعهای از مهارتها را برای افزایش اثربخشی خدمات بهداشت روانی و حمایت از کودکان و جوانان مطرح میکند.
این دیدگاه برای حوزه کودکان دارای نیازهای ویژه اهمیت مضاعف دارد. اگر کودک با یک محدودیت یا شرایط خاص زندگی میکند، انتظار اینکه صرفاً با آموزش مهارتهای فردی بتواند با همه مشکلات سازگار شود، کافی نیست. گاهی باید موانع محیطی، نگرشهای اجتماعی، کیفیت خدمات و دسترسی کودک به منابع حمایتی نیز مورد توجه قرار گیرد.
به همین دلیل، این کتاب را نمیتوان صرفاً کتابی برای «قویتر کردن کودک» دانست. پیام مهمتر آن، ایجاد محیطی است که به کودک اجازه دهد توانمندیهای خود را بهتر به کار بگیرد.
جایگاه خانواده در تابآوری کودک
در بررسی آثار محمدرضا مقدسی، نمیتوان کتابهای مستقیم درباره کودک را از آثار مربوط به خانواده جدا کرد. کودک در خلأ رشد نمیکند. کیفیت رابطه با والدین، احساس امنیت، نحوه برخورد والدین با اشتباه و شکست، میزان فرصت استقلال، شیوه حل تعارض و حتی چگونگی واکنش بزرگسالان به بحرانها میتواند بر شکلگیری مهارتهای سازگاری کودک اثرگذار باشد.
از همین رو، آثاری مانند «تابآوری و فرزندپروری» و «پرورش تابآوری» در کنار کتابهای مستقیم کودک اهمیت پیدا میکنند. در بخشهای بعدی این بررسی، این آثار و همچنین کتابهای مرتبط با نوجوانان، مدرسه، کودکان در معرض آسیب و منابع تخصصیتر با جزئیات بیشتری بررسی خواهند شد.
در مجموع، نخستین بخش از کارنامه کودکمحور محمدرضا مقدسی نشان میدهد که فعالیت او در این زمینه صرفاً به یک موضوع محدود نشده است. از راهنمای نظری تقویت تابآوری در کودکان تا کتابی درباره نقش ادبیات، از معرفی مبانی تابآوری کودک تا کتاب کار شناختی رفتاری و از کودک عمومی تا کودکان و نوجوانان دارای نیازهای ویژه، طیف نسبتاً متنوعی از منابع در این مجموعه دیده میشود. این تنوع باعث میشود نتوان همه کتابها را با یک معیار واحد ارزیابی کرد. برخی برای مطالعه عمومی والدین مناسبترند، برخی برای معلمان و مربیان، برخی برای کار تخصصی روانشناختی و برخی دیگر برای پژوهشگران و دانشجویان.
آنچه در این میان اهمیت دارد، حرکت تدریجی این مجموعه از «شناخت مفهوم تابآوری» به سمت «آموزش و تمرین تابآوری» است. کتابهای قدیمیتر بیشتر به معرفی مفهوم، منابع و چارچوبهای نظری توجه دارند، در حالی که آثار جدیدتر مانند کتاب کار تابآوری شناختی رفتاری کودکان، تلاش میکنند این دانش را به فعالیتهای عملی نزدیک کنند. همین مسیر را میتوان یکی از ویژگیهای قابل توجه کارنامه مقدسی در حوزه کودک دانست.
در بخش دوم، کتابهای مرتبط با خانواده و فرزندپروری، مدرسه و دانشآموز، نوجوانان، کودکان در معرض آسیب و همچنین آثار تخصصیتر مانند «دستنامه تابآوری و آسیبپذیری کودکان» بررسی خواهد شد. در آن بخش همچنین تفاوت مخاطبان این کتابها و اینکه کدامیک برای والدین، معلمان، روانشناسان، مشاوران و پژوهشگران مناسبتر هستند، دقیقتر بررسی میشود.
کتابهای دکتر محمدرضا مقدسی در حوزه کودکان و نوجوانان؛ بررسی آثار و معرفی منابع
خانواده، مدرسه و نوجوان؛ سه محیط اصلی پرورش تابآوری
در بخش نخست این بررسی، چند اثر از محمدرضا مقدسی که مستقیماً به تابآوری کودکان مربوط میشوند معرفی شد؛ از «تابآوری کودکان» و «تابآوری؛ منابع و گفتمان» گرفته تا «تابآوری کودکان: راهکارهای توسعه از طریق ادبیات» و «کتاب کار تابآوری شناختی رفتاری کودکان». بررسی این آثار نشان داد که نگاه به تابآوری کودک را نمیتوان تنها به ویژگیهای فردی او محدود کرد. کودک در خانواده رشد میکند، در مدرسه یاد میگیرد و در جامعه روابط خود را شکل میدهد. به همین دلیل، بخش مهم دیگری از کارنامه محمدرضا مقدسی در حوزه کودک به همین سه محیط یعنی خانواده، مدرسه و جامعه اختصاص دارد.
در این میان، خانواده نخستین محیطی است که کودک در آن امنیت، اعتماد، تعلق، مسئولیت و نحوه مواجهه با مشکلات را تجربه میکند. مدرسه دومین محیط مهم رشد است که کودک در آن با موفقیت و شکست، رقابت، دوستی، قانون، مسئولیت و گاه فشارهای تحصیلی و اجتماعی مواجه میشود. در سالهای نوجوانی نیز اهمیت این دو محیط از بین نمیرود، بلکه شکل رابطه نوجوان با خانواده، مدرسه و همسالان پیچیدهتر میشود.
از این منظر، برخی آثار ترجمهشده یا منتشرشده با مشارکت محمدرضا مقدسی را باید مکمل کتابهای مستقیم کودک دانست. این آثار به ما یادآوری میکنند که برای پرورش کودک تابآور، فقط نباید از خود کودک انتظار تغییر داشت؛ بلکه باید محیط زندگی او را نیز تا حد امکان حمایتگر و توانمندساز کرد.
«تابآوری و فرزندپروری»؛ وقتی والدین بخشی از فرآیند تابآوری هستند
کتاب «تابآوری و فرزندپروری: فصل دومی برای تمام فصول» یکی از آثاری است که این موضوع را از زاویه خانواده بررسی میکند. این کتاب با ترجمه محمدرضا مقدسی و فاطمه رمضانی و ویراستاری طیبه سرلک در ایران منتشر شده و در رده آثاری قرار میگیرد که رابطه میان تابآوری و شیوه فرزندپروری را بررسی میکنند. اطلاعات کتابشناختی موجود، انتشار آن را در سال ۱۳۹۸ و با نشر پروچستا ثبت کردهاند.
اهمیت این اثر در تغییر زاویه نگاه به مسئله است. معمولاً وقتی از تابآوری کودک سخن گفته میشود، این پرسش مطرح میشود که چگونه میتوان کودک را مقاومتر کرد. اما رویکرد خانوادهمحور پرسش دیگری مطرح میکند: چگونه میتوان محیطی ایجاد کرد که کودک در آن فرصت رشد تابآوری پیدا کند؟
این تفاوت بسیار مهم است. کودک برای رشد سالم به حمایت نیاز دارد، اما حمایت با محافظت افراطی یکسان نیست. اگر والدین هر مشکل کودک را پیش از آنکه او فرصت فکر کردن و تصمیم گرفتن پیدا کند حل کنند، ممکن است کودک فرصت یادگیری مهارت حل مسئله را از دست بدهد. از سوی دیگر، رها کردن کودک در برابر مشکلات بزرگ نیز نمیتواند راهکار مناسبی باشد. فرزندپروری حمایتگر در واقع تلاش میکند میان امنیت و استقلال، حمایت و مسئولیت، مراقبت و تجربه کردن تعادل ایجاد کند.
از این منظر، «تابآوری و فرزندپروری» برای والدینی که میخواهند رابطه میان سبک تربیتی خود و سلامت روان فرزندشان را بهتر بفهمند، کتابی قابل توجه است. این اثر همچنین برای مشاوران خانواده و مربیان کودک میتواند منبعی برای گفتوگو درباره نقش والدین در شکلگیری تابآوری باشد.
«پرورش تابآوری»؛ خانواده شاد و کودک توانمند
کتاب دیگری که به همین حوزه نزدیک میشود، «پرورش تابآوری: آگاهی و دانش خانوادههای شاد و تربیت فرزندان» اثر کریستوفر ویلارد است که با ترجمه محمدرضا مقدسی، نرگس زمانی و زهرا نیازاده منتشر شده است. اطلاعات کتابشناختی، نشر پروچستا و سال ۱۳۹۹ را برای این اثر ثبت کردهاند.
در معرفی این کتاب، بر موضوعاتی مانند آگاهی، مهربانی، بردباری، بخشش، خرد و پشتکار تأکید شده و تلاش شده است رابطه میان این ویژگیها و ایجاد خانوادهای سالمتر و تربیت فرزندانی توانمندتر توضیح داده شود.
این کتاب را میتوان در نقطهای میان روانشناسی خانواده، تربیت کودک و آموزش مهارتهای زندگی قرار داد. اهمیت آن برای مخاطب عمومی در این است که بحث تابآوری را از فضای تخصصی و دانشگاهی خارج میکند و به زندگی روزمره خانواده نزدیک میسازد.
خانوادهای که در آن گفتوگو وجود دارد، اعضا میتوانند درباره احساسات خود صحبت کنند، اشتباه کردن فاجعه تلقی نمیشود و کودک فرصت تجربه مسئولیتهای متناسب با سن خود را دارد، میتواند زمینه مناسبتری برای رشد تابآوری فراهم کند. این موضوع بهخصوص در دنیای امروز اهمیت دارد؛ زیرا کودکان و نوجوانان با مجموعهای از فشارهای تحصیلی، اجتماعی، رسانهای و ارتباطی مواجهاند که نسلهای گذشته با شکل کنونی آن روبهرو نبودهاند.
«تابآوری در مدارس»؛ مدرسه فقط محل آموزش درسی نیست
یکی دیگر از آثار مهم محمدرضا مقدسی در حوزه مرتبط با کودک، کتاب «تابآوری در مدارس» نوشته نان هندرسون و مایک ام. میلستین است که با ترجمه محمدرضا مقدسی و عفت حیدری منتشر شده است. این کتاب در منابع کتابشناختی فارسی با نشر ورجاوند و حدود ۱۶۰ صفحه معرفی شده است.
اهمیت این کتاب از آنجا ناشی میشود که مدرسه را صرفاً مکانی برای انتقال اطلاعات درسی نمیداند. کودک بخش قابل توجهی از سالهای رشد خود را در مدرسه سپری میکند و تجربه او از این محیط میتواند بر اعتمادبهنفس، احساس تعلق، روابط اجتماعی و توانایی مقابله با مشکلات اثر بگذارد.
مدرسهای که تنها بر نمره، انضباط و موفقیت تحصیلی تأکید کند، ممکن است فرصتهای مهمی را برای رشد اجتماعی و هیجانی دانشآموز از دست بدهد. در مقابل، مدرسه تابآور تلاش میکند محیطی فراهم کند که در آن دانشآموز احساس کند دیده میشود، میتواند با بزرگسالان قابل اعتماد ارتباط برقرار کند، فرصت تجربه موفقیت دارد و شکست یا اشتباه به معنای پایان مسیر نیست.
در چنین نگاهی، نقش معلم نیز تغییر میکند. معلم فقط انتقالدهنده محتوای درسی نیست؛ رابطه او با دانشآموز، انتظاراتی که از او دارد، نحوه برخورد با اشتباهات و میزان تشویق استقلال میتواند در تجربه دانشآموز از مدرسه مؤثر باشد.
از همین رو، «تابآوری در مدارس» بیش از آنکه یک کتاب صرفاً کودکمحور باشد، کتابی درباره ساختن محیطی است که برای رشد کودک مناسبتر باشد. این اثر برای مدیران مدارس، معلمان، مشاوران و کارشناسان آموزش و پرورش اهمیت بیشتری دارد، اما والدینی که دغدغه سلامت روان فرزندشان در محیط مدرسه را دارند نیز میتوانند از آن استفاده کنند.
«رهنمای تابآوری»؛ حمایت از کودکان و نوجوانان در محیطهای مختلف
کتاب «رهنمای تابآوری» نوشته نان هندرسون، بانی بنارد و نانسی شارپلایت، با ترجمه محمدرضا مقدسی و هما نیابتی، یکی دیگر از منابع مهم این مجموعه است. چاپهای فارسی این اثر توسط نشر ورجاوند منتشر شدهاند و در منابع موجود، بر نقش خانواده، مدرسه و محیط اجتماعی در تقویت تابآوری تأکید شده است.
این کتاب را میتوان راهنمایی برای کسانی دانست که با کودکان و نوجوانان کار میکنند و میخواهند به جای تمرکز صرف بر مشکلات، منابع حمایتی و توانمندیهای موجود در محیط را نیز ببینند.
در این نگاه، کودک تابآور لزوماً کودکی نیست که هیچگاه به کمک نیاز نداشته باشد. برعکس، توانایی درخواست کمک و برخورداری از روابط حمایتی خود یکی از منابع مهم تابآوری است. کودک باید بداند در زمان دشواری چه کسی میتواند به او کمک کند و چگونه میتواند از منابع موجود استفاده کند.
این دیدگاه برای تربیت کودک بسیار مهم است؛ زیرا گاهی در فرهنگ عمومی، تابآوری با «خودت از پسش بربیای» اشتباه گرفته میشود. در حالی که تابآوری واقعی میتواند شامل شناخت محدودیتهای خود، کمک خواستن، برقراری رابطه و استفاده از حمایت اجتماعی نیز باشد.
«روشهای نوین تابآوری و بهزیستی جوانان»؛ ورود به دوره نوجوانی
با ورود کودک به نوجوانی، مسائل روانی و اجتماعی شکل پیچیدهتری پیدا میکنند. نوجوان علاوه بر خانواده و مدرسه، تحت تأثیر گروه همسالان، شبکههای اجتماعی، تصویر ذهنی از خود، مسائل هویتی و دغدغه آینده قرار میگیرد.
کتاب «روشهای نوین تابآوری و بهزیستی جوانان» از جمله آثاری است که به این مرحله توجه دارد. این اثر نوشته نیکول نیکتورا و جولی آن لیزر ـ ماریا است و محمدرضا مقدسی و عفت حیدری در ترجمه آن مشارکت داشتهاند. منابع موجود، آن را اثری درباره شیوههای مختلف تقویت تابآوری و بهزیستی جوانان معرفی کردهاند.
اهمیت این کتاب در گستردگی رویکردهای آن است. تابآوری نوجوان را نمیتوان تنها با یک تکنیک ایجاد کرد. بسته به شرایط نوجوان، ممکن است مداخلات شناختی، رفتاری، ذهنآگاهی، فعالیتهای تجربی، ارتباط با طبیعت، فعالیتهای اجتماعی یا روشهای خلاقانه مورد استفاده قرار گیرند.
این نگاه با واقعیت رشد نوجوان نیز سازگارتر است. نوجوانان تفاوتهای فردی زیادی دارند و یک روش واحد الزاماً برای همه آنها مناسب نیست. برخی نوجوانان با گفتوگو بهتر ارتباط برقرار میکنند، برخی از فعالیتهای عملی سود بیشتری میبرند و برخی از طریق هنر، ورزش، طبیعت یا ارتباط با گروه همسالان تجربه مثبتتری پیدا میکنند.
بنابراین، این کتاب بیشتر برای متخصصان، مربیان، مشاوران و کسانی مناسب است که با نوجوانان کار حرفهای یا آموزشی دارند.
«رازهای تابآوری»؛ زبانی عمومیتر برای مخاطب گسترده
«رازهای تابآوری» نوشته راسل تاکری و کلر کاردیک نیز در مجموعه آثار مرتبط با تابآوری قرار دارد و محمدرضا مقدسی آن را به فارسی ترجمه کرده است. این اثر در مقایسه با کتابهای دانشگاهیتر، زبان عمومیتری دارد و میتواند برای آشنایی با اصول تابآوری قابل استفاده باشد.
منابع خانه تابآوری این کتاب را در میان آثاری معرفی کردهاند که برای گروههای مختلف، از جمله کودکان و نوجوانان و حتی نوآموزان سالهای ابتدایی مدرسه، قابل استفاده هستند.
ارزش چنین کتابی در سادهسازی مفهوم است. برای آموزش تابآوری به کودک یا نوجوان، زبان بیش از اندازه تخصصی ممکن است مانع ارتباط شود. اگر مفاهیم پیچیده به زبان قابل فهم و با مثالهای روزمره ارائه شوند، امکان گفتوگو درباره آنها بیشتر خواهد شد.
البته باید میان کتاب عمومی درباره تابآوری و کتاب تخصصی کودک تفاوت گذاشت. «رازهای تابآوری» را بهتر است منبعی برای آشنایی و گفتوگو دانست، نه جایگزین منابع تخصصی روانشناسی کودک یا درمان.
کودکان در شرایط دشوار؛ «تابآوری و آسیبپذیری در کودکان بیخانمان»
یکی از موضوعات مهم در کارنامه مقدسی، توجه به کودکانی است که با شرایط اجتماعی دشوار زندگی میکنند. کتاب «تابآوری و آسیبپذیری در کودکان بیخانمان» از همین دسته است. این اثر با ترجمه محمدرضا مقدسی منتشر شده و در منابع فارسی، نویسندگان آن امی آر. مان، ارین سی. کاسی، آماندا جی. ونزل و جولیانا کی. ساپینزا معرفی شدهاند.
این کتاب با کتابهای عمومی والدین تفاوت اساسی دارد. مخاطب اصلی آن متخصصان و پژوهشگرانی هستند که با کودکان در معرض آسیب اجتماعی کار میکنند. مسئله در اینجا فقط آموزش مهارت به کودک نیست، بلکه شناخت عواملی است که در شرایط بسیار دشوار میتوانند به حفظ یا تقویت سازگاری کودک کمک کنند.
کودک بیخانمان ممکن است همزمان با مجموعهای از عوامل خطر روبهرو باشد؛ از ناامنی اقتصادی و بیثباتی خانوادگی گرفته تا مشکلات آموزشی، اجتماعی و روانی. بنابراین صحبت درباره تابآوری او بدون توجه به زمینه اجتماعی، تصویری ناقص ایجاد میکند.
این کتاب از این نظر اهمیت دارد که مفهوم تابآوری را از سطح فردی فراتر میبرد و به شرایط زندگی کودک نیز توجه میکند. چنین رویکردی برای مددکاران اجتماعی، روانشناسان، سیاستگذاران اجتماعی و سازمانهایی که با کودکان در معرض آسیب کار میکنند اهمیت ویژه دارد.
«دستنامه تابآوری و آسیبپذیری کودکان»؛ منبعی تخصصیتر
«دستنامه تابآوری و آسیبپذیری کودکان» از دیگر آثار مهم این مجموعه است. این کتاب با مشارکت آیدا آلایریان، محمدرضا مقدسی، فریده شاهین و زهره کاشفی ترجمه شده و در سال ۱۴۰۰ توسط نشر ورجاوند منتشر شده است. اطلاعات کتابشناختی موجود، حجم آن را حدود ۳۰۴ صفحه ثبت کردهاند.
این اثر در مقایسه با کتابهایی مانند «پرورش تابآوری» یا «رازهای تابآوری» تخصصیتر است و بیشتر برای دانشجویان، پژوهشگران و متخصصان حوزه کودک و سلامت روان مناسب به نظر میرسد.
نکته مهم در عنوان کتاب، کنار هم قرار گرفتن دو مفهوم «تابآوری» و «آسیبپذیری» است. شناخت تابآوری بدون شناخت عوامل خطر و آسیبپذیری ممکن نیست. هر کودک مجموعهای از نقاط قوت و عوامل خطر را همزمان با خود دارد و این عوامل در تعامل با محیط میتوانند پیامدهای متفاوتی ایجاد کنند.
در نتیجه، رویکرد علمی به تابآوری نباید به جستوجوی «کودک قوی» محدود شود. باید پرسید چه عواملی کودک را در معرض خطر قرار میدهند، چه منابعی از او محافظت میکنند و چگونه میتوان با تقویت منابع حمایتی، احتمال پیامدهای منفی را کاهش داد.
«جادوی رایج»؛ نگاه رشدی به تابآوری
در میان آثار مرتبط با کودک و رشد، «جادوی رایج: تابآوری در تکامل» اثر آن اس. ماستن جایگاه ویژهای دارد. این کتاب با ترجمه محمدرضا مقدسی، عفت حیدری و هما نیابتی منتشر شده و از آثار مفصلتر و علمیتر این مجموعه است. اطلاعات موجود، حجم نسخه فارسی آن را بیش از ۴۰۰ صفحه ثبت کردهاند.
اهمیت کتاب در جایگاه علمی نویسنده آن نیز قابل توجه است. آن ماستن از پژوهشگران برجسته حوزه تابآوری است و در آثار خود تابآوری را در چارچوب رشد انسان بررسی کرده است.
یکی از پیامهای اساسی چنین رویکردی این است که بسیاری از ظرفیتهای تابآوری در زندگی روزمره و از طریق فرآیندهای عادی رشد شکل میگیرند. رابطه با والدین، حمایت اجتماعی، فرصت یادگیری، مدرسه، مهارتهای شناختی و محیط اجتماعی، همگی میتوانند در مسیر رشد نقش داشته باشند.
از این منظر، تابآوری یک ویژگی اسرارآمیز یا استعداد نادر نیست. بخشی از آن میتواند از طریق همان فرآیندهای معمول و سالم رشد تقویت شود. این دیدگاه برای والدین و مربیان نیز پیام مهمی دارد: همیشه لازم نیست برای تقویت تابآوری به دنبال برنامههای پیچیده و فوقالعاده باشیم. گاهی کیفیت رابطه، ثبات محیط، فرصت یادگیری و حمایت مناسب از کودک، خود بخشی از مهمترین پایههای تابآوری هستند.
البته «جادوی رایج» به دلیل ماهیت علمی و حجم مطالب، بیشتر برای مخاطبان تخصصی مناسب است و مطالعه آن برای والدین عمومی ممکن است دشوارتر از کتابهای کاربردیتر باشد.
از کودک به نوجوان؛ «کتاب کار تابآوری، بهباشی و طرز فکر نوجوانان»
در سالهای اخیر، توجه به نوجوانان در مجموعه آثار مقدسی بیشتر شده است. یکی از نمونههای روشن آن «کتاب کار تابآوری، بهباشی و طرز فکر نوجوانان» است که توسط محمدرضا مقدسی ترجمه شده و در سال ۱۴۰۲ توسط نشر ورجاوند منتشر شده است. منابع دانشگاهی این اثر را بهعنوان کتاب کاری برای تقویت تابآوری، بهزیستی و طرز فکر نوجوانان معرفی کردهاند. (hsu.ac.ir)
این اثر را میتوان ادامه منطقی حرکت از کتابهای نظری به سمت منابع عملی دانست. نوجوان در اینجا فقط موضوع بحث نیست، بلکه مخاطب مستقیم تمرینهاست. مفاهیمی مانند طرز فکر، بهزیستی، تابآوری، خودشناسی و ارتباط با دیگران وقتی به شکل فعالیت و تمرین ارائه شوند، امکان بیشتری برای تبدیل شدن به مهارت پیدا میکنند.
این مسئله بهخصوص در دوره نوجوانی اهمیت دارد؛ زیرا نوجوان به تدریج از وابستگی کامل به والدین فاصله میگیرد و باید بخشی از تصمیمها، هیجانها و روابط خود را مدیریت کند. آموزش مهارتهای تابآوری در این مرحله میتواند به او کمک کند تا شکست یا دشواری را بهعنوان بخشی از مسیر رشد ببیند، نه نشانهای از بیارزشی یا ناتوانی.
یک جمعبندی کوتاه و کاربردی
بررسی بخش دوم نشان میدهد که آثار محمدرضا مقدسی در حوزه کودک و نوجوان را نمیتوان تنها بر اساس سن مخاطب دستهبندی کرد. یک دسته از این آثار مستقیماً برای کودک نوشته یا ترجمه شدهاند، دستهای دیگر برای والدین و خانوادهها، گروهی برای مدرسه و معلمان و گروهی برای متخصصان و پژوهشگران. در نتیجه، ارزش هر کتاب تا حد زیادی به این بستگی دارد که خواننده چه کسی باشد و با چه هدفی آن را مطالعه کند.
اگر مخاطب والد باشد، «تابآوری و فرزندپروری» و «پرورش تابآوری» اهمیت بیشتری پیدا میکنند. اگر مخاطب معلم یا مدیر مدرسه باشد، «تابآوری در مدارس» و «رهنمای تابآوری» انتخابهای مناسبتری هستند. برای نوجوانان، «کتاب کار تابآوری، بهباشی و طرز فکر نوجوانان» کاربردیتر است. برای متخصصان کودک و پژوهشگران، «دستنامه تابآوری و آسیبپذیری کودکان»، «تابآوری و آسیبپذیری در کودکان بیخانمان» و «جادوی رایج» ارزش علمی بیشتری دارند.
از طرف دیگر، یکی از نقاط قوت مجموعه آثار مقدسی این است که تابآوری را در چند سطح دنبال میکند. کودک در یک سطح قرار دارد، خانواده در سطح دیگر، مدرسه و جامعه در سطوح بعدی. چنین نگاهی با رویکردهای جدید تابآوری سازگارتر است؛ زیرا رشد کودک حاصل تعامل میان ویژگیهای فردی و محیط زندگی اوست.
در بخش سوم، جدیدترین و کاربردیترین آثار مرتبط با کودکان و نوجوانان، از جمله کتابهای کار، «مدرسه امید» و منابعی که به آموزش، امید، بهزیستی و سلامت روان دانشآموزان مربوط میشوند، بررسی خواهد شد. همچنین در پایان، کل مجموعه آثار کودکمحور محمدرضا مقدسی بر اساس گروه سنی، مخاطب، سطح علمی و کاربرد عملی مقایسه خواهد شد تا روشن شود کدام کتاب برای والدین، کدام برای مربیان و معلمان، کدام برای نوجوانان و کدام برای متخصصان و پژوهشگران مناسبتر است.