رسانه و تابآوری یا resiliency اجتماعی
رسانه و تابآوری یا resiliency اجتماعی
رسانه یکی از مهمترین نهادهای اثرگذار بر زندگی اجتماعی است. بخش بزرگی از شناخت مردم درباره جامعه، بحرانها، فرصتها و راههای مواجهه با مشکلات از طریق رسانه شکل میگیرد. رسانه میتواند احساس امنیت، اعتماد، امید و مشارکت را تقویت کند یا با انتشار محتوای نادرست و اضطرابآفرین، زمینه افزایش ترس و بیاعتمادی را فراهم سازد. به همین دلیل، بررسی رابطه رسانه و تابآوری یا resiliency اجتماعی برای مدیران، روزنامهنگاران، پژوهشگران، سازمانهای مردمنهاد و فعالان فرهنگی اهمیت زیادی دارد.
تابآوری اجتماعی به ظرفیت جامعه برای آمادگی، سازگاری، مقاومت، یادگیری و بازسازی در برابر فشارها و بحرانها گفته میشود. جامعه تابآور پس از وقوع یک رویداد دشوار، تواناییهای خود را حفظ میکند، از تجربهها میآموزد و برای آینده آمادهتر میشود. در چنین جامعهای، مردم به منابع معتبر اطلاعاتی دسترسی دارند، روابط اجتماعی از انسجام کافی برخوردار است و امکان مشارکت در تصمیمگیریهای عمومی فراهم میشود.
رسانه در شکلگیری این ظرفیت اجتماعی نقش مستقیمی دارد. هر خبر، گزارش، برنامه آموزشی یا روایت رسانهای میتواند بر نگرش و رفتار مخاطبان اثر بگذارد. رسانه مسئول، مردم را از خطرها آگاه میکند، راههای مراقبت و مقابله را آموزش میدهد و مسیر دسترسی به خدمات حمایتی را معرفی میکند. این عملکرد به افزایش آمادگی عمومی و کاهش آسیبهای روانی و اجتماعی کمک خواهد کرد.
مفهوم تابآوری اجتماعی در زندگی امروز
تابآوری یا resiliency اجتماعی مفهومی فراتر از تحمل مشکلات است. تحمل ممکن است با سکوت، فرسودگی یا پذیرش انفعالی همراه شود، در حالی که تابآوری بر شناخت مسئله، استفاده از منابع، یادگیری و ایجاد تغییر تأکید دارد. جامعه تابآور میتواند فشار را مدیریت کند و از ظرفیتهای فرهنگی، اقتصادی، آموزشی و انسانی خود برای عبور از شرایط دشوار بهره ببرد.
این مفهوم در سطح خانواده، محله، سازمان و جامعه قابل بررسی است. در سطح خانواده، ارتباط مؤثر، حمایت عاطفی و مهارت حل مسئله اهمیت دارد. در سطح محله، اعتماد میان ساکنان، همکاری با نهادهای محلی و وجود شبکههای حمایتی نقش مهمی ایفا میکند. در سطح جامعه نیز کیفیت حکمرانی، عدالت اجتماعی، دسترسی به اطلاعات و مشارکت شهروندان تعیینکننده است.
رسانه میان این سطوح ارتباط برقرار میکند. رسانه میتواند تجربه یک خانواده موفق در مدیریت بحران را به دانشی عمومی تبدیل کند. همچنین میتواند فعالیت یک سازمان مردمنهاد یا گروه محلی را معرفی کند تا افراد بیشتری به شبکههای حمایتی دسترسی پیدا کنند. این گردش دانش، سرمایه اجتماعی را تقویت میکند و احساس توانمندی جمعی را افزایش میدهد.
رسانه چگونه تابآوری اجتماعی را تقویت میکند؟
نخستین کارکرد رسانه در تقویت تابآوری اجتماعی، اطلاعرسانی دقیق و بهموقع است. مردم در زمان بحران به اطلاعات روشن، معتبر و قابل اجرا نیاز دارند. اگر اطلاعات با تأخیر، ابهام یا تناقض منتشر شود، شایعه گسترش پیدا میکند و اضطراب عمومی افزایش مییابد. رسانه حرفهای باید میان سرعت و دقت تعادل ایجاد کند و از انتشار دادههای تأییدنشده بپرهیزد.
کارکرد مهم دیگر رسانه، آموزش عمومی است. بسیاری از بحرانها با آموزش مناسب قابل مدیریت هستند. برنامههای آموزشی درباره سلامت روان، کمکهای اولیه، حفاظت از محیط زیست، مدیریت مصرف آب، رفتار ایمن در حوادث و شیوه درخواست کمک میتوانند توانایی مردم را افزایش دهند. آموزش رسانهای زمانی اثر بیشتری دارد که ساده، مستمر، متناسب با فرهنگ جامعه و قابل استفاده در زندگی روزمره باشد.
رسانه همچنین میتواند امید واقعبینانه ایجاد کند. امید واقعبینانه با انکار مشکلات تفاوت دارد. این نوع امید، دشواریها را میپذیرد و در کنار آن، ظرفیتها و راهحلهای موجود را نشان میدهد. روایتهایی که تلاش جمعی، یادگیری از تجربه و امکان بازسازی را نمایش میدهند، احساس خودکارآمدی اجتماعی را تقویت میکنند. مخاطب در این شرایط درمییابد که میتواند در بهبود وضعیت نقش داشته باشد.
رسانه تابآور و مسئولیت اجتماعی
رسانه تابآور رسانهای است که در شرایط فشار، کیفیت حرفهای خود را حفظ میکند. چنین رسانهای از منابع معتبر استفاده میکند، حقوق و کرامت انسانها را در نظر میگیرد و از تبدیل رنج مردم به محتوای هیجانی پرهیز دارد. رسانه تابآور برای بحران برنامه دارد و کارکنان خود را در زمینه ارتباطات بحران، سواد روانشناختی و اصول اخلاقی آموزش میدهد.
مسئولیت اجتماعی رسانه به معنای توجه به پیامدهای انتشار محتواست. نمایش مکرر تصاویر تلخ، استفاده از تیترهای ترسآفرین و تمرکز افراطی بر ابعاد منفی میتواند احساس درماندگی را افزایش دهد. مخاطبی که پیوسته با پیامهای تهدیدآمیز مواجه میشود، ممکن است اعتماد، تمرکز و انگیزه مشارکت خود را از دست بدهد.
در مقابل، گزارش حرفهای باید مسئله را دقیق توضیح دهد، زمینههای شکلگیری آن را بررسی کند و راههای موجود برای مدیریت وضعیت را در اختیار مخاطب قرار دهد. روزنامهنگاری راهحلمحور در این زمینه اهمیت فراوانی دارد. این رویکرد، مشکلات را پنهان نمیکند و به دنبال پاسخهایی است که در یک جامعه یا موقعیت مشخص نتایج قابل سنجش داشتهاند.
نقش رسانه در مدیریت بحرانهای اجتماعی
بحران میتواند طبیعی، اقتصادی، زیستمحیطی، بهداشتی یا فرهنگی باشد. در هر بحران، ارتباطات بخش مهمی از مدیریت وضعیت را تشکیل میدهد. پیامهای پراکنده و متناقض، تصمیمگیری مردم را دشوار میکنند. ازاینرو، رسانه باید اطلاعات را با زبان قابل فهم منتشر کند و منابع رسمی، علمی و محلی را به یکدیگر پیوند دهد.
در بحرانهای طبیعی، رسانه میتواند زمان و مکان خطر، مسیرهای ایمن، مراکز امدادی و روشهای مراقبت را اعلام کند. در بحرانهای بهداشتی، توضیح رفتارهای پیشگیرانه و اصلاح اطلاعات نادرست اهمیت دارد. در بحرانهای اجتماعی نیز رسانه میتواند زمینه گفتوگو، شنیدن تجربه گروههای مختلف و کاهش سوءتفاهم را فراهم سازد.
پس از پایان مرحله فوری بحران، نقش رسانه ادامه دارد. فرایند بازسازی ممکن است ماهها یا سالها زمان ببرد. رسانه میتواند وضعیت آسیبدیدگان، کیفیت خدمات، نیازهای محلی و تجربههای موفق را پیگیری کند. پیگیری مستمر مانع فراموششدن گروههای در معرض آسیب میشود و مسئولیتپذیری نهادها را افزایش میدهد.
شبکههای اجتماعی و تابآوری یا resiliency اجتماعی
شبکههای اجتماعی سرعت گردش اطلاعات را افزایش دادهاند. شهروندان اکنون میتوانند در زمان کوتاهی خبر، تصویر و تجربه خود را با دیگران به اشتراک بگذارند. این امکان در زمان بحران برای پیدا کردن افراد، معرفی منابع حمایتی، جذب کمکهای مردمی و هماهنگی فعالیتهای داوطلبانه مفید است. گروههای محلی نیز میتوانند نیازهای محله را شناسایی و تواناییهای موجود را سازماندهی کنند.
با این حال، شبکههای اجتماعی زمینه انتشار شایعه، اطلاعات جعلی و محتوای هیجانی را نیز گسترش دادهاند. الگوریتمها معمولاً محتواهایی را بیشتر نمایش میدهند که واکنش عاطفی شدید ایجاد میکنند. در نتیجه، خبرهای ترسناک یا خشمآفرین ممکن است بیشتر از مطالب دقیق دیده شوند. این وضعیت میتواند ادراک مردم از خطر را تغییر دهد و انسجام اجتماعی را کاهش دهد.
تقویت سواد رسانهای یکی از راههای مقابله با این مسئله است. مخاطب باید بتواند منبع خبر را بررسی کند، زمان انتشار را ببیند، تصویر و عنوان را با متن مقایسه کند و پیش از بازنشر، اعتبار محتوا را بسنجد. سواد رسانهای به معنای بیاعتمادی کامل به رسانهها نیست؛ هدف آن، افزایش توانایی انتخاب و تحلیل آگاهانه است.
رسانه، اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی
اعتماد عمومی یکی از ارکان تابآوری اجتماعی است. هنگامی که مردم به یکدیگر، رسانهها و نهادهای مسئول اعتماد داشته باشند، همکاری در شرایط دشوار آسانتر میشود. اعتماد با صداقت، شفافیت، ثبات و پاسخگویی شکل میگیرد. رسانهای که خطای خود را اصلاح میکند و منبع اطلاعات را توضیح میدهد، امکان حفظ اعتماد مخاطب را افزایش میدهد.
سرمایه اجتماعی نیز از روابط، هنجارهای همکاری و شبکههای انسانی تشکیل میشود. رسانه میتواند این سرمایه را از طریق ترویج گفتوگو و معرفی الگوهای همکاری تقویت کند. پوشش فعالیت داوطلبان، سازمانهای مردمنهاد، گروههای محلهای و متخصصان، مردم را با ظرفیتهای واقعی جامعه آشنا میسازد.
زبان رسانه در این فرایند اهمیت دارد. استفاده از زبان تحقیرآمیز، برچسبزنی و تقسیم جامعه به گروههای ناسازگار، اعتماد را کاهش میدهد. زبان محترمانه و دقیق، امکان گفتوگو درباره تفاوتها را فراهم میکند. رسانه باید تنوع فرهنگی، نسلی، جنسیتی و جغرافیایی جامعه را بشناسد و روایتهای گروههای کمتر دیدهشده را نیز بازتاب دهد.
رسانه محلی و تابآوری محلهمحور
رسانههای محلی به دلیل نزدیکی به مردم، ظرفیت بالایی برای تقویت تابآوری محلهمحور دارند. این رسانهها با نیازها، امکانات و ویژگیهای فرهنگی هر منطقه آشناتر هستند. آنها میتوانند اطلاعات کاربردی درباره مراکز درمانی، خدمات اجتماعی، برنامههای آموزشی و فعالیتهای داوطلبانه منتشر کنند.
در بسیاری از بحرانها، نخستین حمایتها از سوی خانواده، همسایه و گروههای محلی شکل میگیرد. رسانه محلی میتواند این شبکهها را فعال نگه دارد و ارتباط میان مردم و مدیران را آسانتر کند. ایجاد امکان بیان مسئلههای محله، دریافت پاسخ مسئولان و معرفی راهکارهای قابل اجرا، حس تعلق اجتماعی را افزایش میدهد.
رسانه محلهمحور باید از نگاه یکسویه فاصله بگیرد و مردم را بهعنوان کنشگران اجتماعی ببیند. شهروندان منابع مهمی از دانش و تجربه هستند. مشارکت دادن آنها در تولید محتوا موجب میشود مسائل واقعیتر و راهکارها متناسبتر باشند. این مشارکت میتواند از یک گفتوگوی ساده محلی تا تهیه گزارشهای شهروندی گسترش یابد.
رسانه و ترویج رفتار کمکخواهی
رفتار کمکخواهی یکی از مؤلفههای مهم تابآوری یا resiliency اجتماعی است. افراد تابآور در زمان نیاز از منابع خانوادگی، تخصصی و اجتماعی کمک میگیرند. با این حال، انگ اجتماعی، ترس از قضاوت و ناآگاهی از خدمات موجود ممکن است مانع درخواست کمک شود.
رسانه میتواند با عادیسازی مراجعه به روانشناس، مددکار اجتماعی، پزشک یا مراکز حمایتی، موانع فرهنگی کمکخواهی را کاهش دهد. روایت تجربه افرادی که با دریافت حمایت توانستهاند شرایط خود را مدیریت کنند، در تغییر نگرش عمومی مؤثر است. چنین روایتهایی باید با رضایت افراد و رعایت محرمانگی تولید شوند.
انتشار نشانی و راههای ارتباطی مراکز معتبر نیز ضروری است. محتوایی که درباره اضطراب، خشونت، اعتیاد یا مشکلات خانوادگی آگاهی میدهد، زمانی کاملتر خواهد بود که مسیر دریافت خدمات را هم معرفی کند. این رویکرد، رسانه را از یک منبع خبر به بخشی از شبکه حمایت اجتماعی تبدیل میکند.
اصول تولید محتوای رسانهای تابآورانه
محتوای تابآورانه باید دقیق، روشن، انسانی و کاربردی باشد. عنوان محتوا نباید ترس بیشتری از واقعیت ایجاد کند. آمار باید همراه با منبع و توضیح منتشر شود. اصطلاحات تخصصی نیز باید به زبان ساده ترجمه شوند تا گروههای مختلف جامعه بتوانند پیام را درک کنند.
رعایت کرامت افراد آسیبدیده اصل مهم دیگری است. انتشار تصویر چهره، اطلاعات شخصی یا لحظههای رنج بدون رضایت میتواند آسیب تازهای ایجاد کند. رسانه باید میان حق جامعه برای آگاهی و حق افراد برای حفظ حریم خصوصی تعادل برقرار سازد.
تداوم محتوا نیز اهمیت دارد. تابآوری با یک برنامه مناسبتی ایجاد نمیشود. آموزش، گفتوگو و پیگیری باید در برنامه منظم رسانه قرار گیرد. همکاری با دانشگاهها، متخصصان، سازمانهای مردمنهاد و گروههای محلی، کیفیت این محتوا را افزایش میدهد و احتمال انتشار اطلاعات نادرست را کاهش میدهد.
رسانه و تابآوری یا resiliency اجتماعی رابطهای عمیق و دوسویه دارند. جامعه تابآور به رسانههای حرفهای، قابل اعتماد و مسئول نیاز دارد و رسانه نیز برای ادامه فعالیت خود به جامعهای آگاه، مشارکتجو و دارای سواد رسانهای وابسته است. کیفیت این رابطه بر توانایی جامعه در مدیریت بحرانها، حفظ امید و بازسازی زندگی جمعی اثر میگذارد.
رسانه با اطلاعرسانی دقیق، آموزش عمومی، تقویت رفتار کمکخواهی، حمایت از گفتوگو و معرفی ظرفیتهای محلی میتواند به افزایش تابآوری اجتماعی کمک کند. تحقق این هدف نیازمند اخلاق حرفهای، شناخت فرهنگ جامعه، رعایت کرامت انسان و همکاری میان رسانهها، متخصصان و نهادهای مدنی است.
تابآوری اجتماعی از مسیر مشارکت و یادگیری جمعی شکل میگیرد. رسانه زمانی در این مسیر موفق است که مردم را مخاطبانی منفعل نداند و امکان حضور آنها را در روایت مسائل و ساختن راهحلها فراهم کند. چنین رسانهای به جامعه کمک میکند تا در برابر بحرانها آگاهتر عمل کند، منابع خود را بهتر بشناسد و آیندهای امنتر و پایدارتر بسازد.